Bí ẩn 32 tỷ đô la tiền mặt mất tích của Australia

Người Australia ngày càng ít dùng tiền mặt trong đời sống hằng ngày. Từ siêu thị, quán cà phê đến thanh toán hóa đơn, thẻ ngân hàng và ví điện tử đã trở thành lựa chọn quen thuộc. Thế nhưng phía sau xu hướng “không tiền mặt” ấy lại có một câu hỏi rất khó trả lời: vì sao Ngân hàng Dự trữ Australia vẫn in thêm hàng tỷ đô la tiền giấy qua nhiều năm, và vì sao vẫn còn khoảng 32 tỷ AUD tiền mặt chưa thể giải thích rõ đang nằm ở đâu?

Đây không chỉ là một câu chuyện về tiền giấy. Nó chạm đến nhiều vấn đề lớn hơn: thói quen cất giữ tài sản, kinh tế ngầm, rửa tiền, hoạt động tội phạm và cách các cơ quan quản lý theo dõi dòng tiền trong một nền kinh tế hiện đại. Với cộng đồng người Việt đang sinh sống, làm việc và kinh doanh tại Úc, việc hiểu bức tranh này cũng giúp chúng ta nhìn rõ hơn về xu hướng tài chính và các thay đổi chính sách có thể xảy ra trong tương lai.

Tiền mặt ít được dùng, nhưng tiền giấy vẫn tăng

Theo các phân tích được nhắc đến trong nội dung gốc, tiền mặt hiện được sử dụng cho chưa tới một phần năm tổng số giao dịch tại Australia. Điều này phù hợp với cảm nhận của nhiều người: chỉ cần một chiếc điện thoại hoặc thẻ ngân hàng, việc thanh toán đã diễn ra rất nhanh chóng.

Tuy nhiên, điều gây ngạc nhiên là lượng tiền giấy được phát hành vẫn rất lớn. RBA đã in ra hàng tỷ đô la tiền giấy, năm này qua năm khác, trong nhiều thập kỷ. Đặc biệt, tờ 100 AUD khá hiếm gặp trong giao dịch thường ngày, nhưng lại đóng vai trò đáng kể trong tổng giá trị tiền mặt lưu hành. Nếu người dân ít dùng tiền mặt để mua sắm, vậy số tiền ấy đang nằm ở đâu?

Vấn đề nằm ở bản chất của tiền mặt: một khi tiền giấy rời khỏi hệ thống ngân hàng và đi vào nền kinh tế, việc theo dõi nó gần như không thể chính xác tuyệt đối. Khác với chuyển khoản hay thanh toán thẻ, tiền mặt không để lại dấu vết điện tử rõ ràng. Vì vậy, mọi con số về nơi tiền mặt đang “ẩn náu” đều chỉ là ước tính, với mức độ bất định cao.

Ảnh minh họa: Tiền giấy Australia trong lưu thông

RBA ước tính tiền mặt đang đi đâu?

RBA đã cố gắng chia lượng tiền mặt đang lưu hành thành nhiều nhóm khác nhau. Phần dễ hiểu nhất là tiền được dùng cho giao dịch hợp pháp, chẳng hạn mua hàng ở cửa hàng, trả tiền dịch vụ hoặc giữ trong quỹ tiền mặt của doanh nghiệp. Theo ước tính, nhóm này chỉ chiếm khoảng 9-14% tổng lượng tiền giấy.

Một phần khác là tiền bị mất, bị quên hoặc đã bị hủy hoại theo thời gian. RBA ước tính nhóm này chiếm khoảng 5-9%. Đây có thể là tiền bị thất lạc, bị cháy, bị hỏng hoặc đơn giản là không bao giờ quay lại hệ thống ngân hàng.

Tiếp theo là tiền được người dân cất giữ tại nhà. RBA có hai cách tiếp cận để ước tính. Một cách dựa trên các yêu cầu bồi hoàn tiền bị hư hại trong những vụ cháy nhà. Từ đó, cơ quan này ước tính chỉ khoảng 2% tiền mặt được tích trữ trong các hộ gia đình. Cách thứ hai dựa trên khảo sát người tiêu dùng, trong đó người dân tự khai họ giữ bao nhiêu tiền mặt ở nhà. Kết quả cao hơn, khoảng 7-15%.

Tuy vậy, khảo sát kiểu này có nhược điểm dễ thấy: không phải ai cũng muốn nói thật nếu họ đang giữ một lượng tiền lớn. Đặc biệt, những người có lý do muốn tránh sự chú ý của cơ quan chức năng càng khó có động cơ khai báo đầy đủ.

Tiền có thể đang ở nước ngoài?

Một giả thuyết khác là một phần tiền mặt Australia đang được cất giữ ở nước ngoài. Một số đồng tiền mạnh trên thế giới được tích trữ bên ngoài biên giới với tỷ lệ rất cao. Chẳng hạn, theo nghiên cứu được nhắc đến trong bài gốc, hơn một nửa số tiền giấy euro đang lưu hành nằm ngoài khu vực eurozone.

Nhưng với đồng đô la Australia, khả năng này không thật sự thuyết phục ở quy mô quá lớn. Cựu chuyên gia kinh tế cấp cao của RBA, John Hawkins, cho rằng đồng euro nổi tiếng và phổ biến hơn AUD. Ngoài một số đảo quốc Thái Bình Dương, đồng đô la Australia không phải là đồng tiền được sử dụng rộng rãi trên toàn cầu như USD hay euro.

RBA ước tính lượng tiền được tích trữ ở nước ngoài có thể nằm trong khoảng từ 0-20%. Đây là một biên độ rất rộng, cho thấy sự thiếu chắc chắn trong dữ liệu. Tuy nhiên, nếu nói phần lớn 32 tỷ AUD đang nằm ngoài Australia, các chuyên gia vẫn chưa thấy đủ bằng chứng mạnh.

Khoảng trống 32 tỷ AUD: Bài toán chưa có lời giải

Khi cộng các nhóm ước tính lại, ngay cả nếu lấy mức cao nhất cho từng nhóm, tổng số vẫn chỉ giải thích được khoảng 70% lượng tiền mặt đang lưu hành. Phần còn lại tương đương khoảng 32 tỷ AUD vẫn chưa được gắn nhãn rõ ràng.

Louis de Koker, chuyên gia về rửa tiền tại Đại học La Trobe, gọi đây là “một bí ẩn”. Theo ông, các nhà nghiên cứu có nhiều giả thuyết, nhưng vẫn chưa thể đưa ra câu trả lời chắc chắn. RBA có xu hướng giả định phần còn lại là tiền được tích trữ, trong nước hoặc quốc tế. Nhưng câu hỏi quan trọng vẫn còn đó: ai đang giữ số tiền này, và vì lý do gì?

Nếu giả định toàn bộ 32 tỷ AUD đang nằm trong hộ gia đình Australia, con số trung bình sẽ vào khoảng 3.000 AUD mỗi hộ. Nghe có vẻ không quá vô lý ở bề mặt, nhưng thực tế thu nhập và chi phí sinh hoạt lại cho thấy điều ngược lại. Richard Holden, nhà kinh tế tại UNSW, nhận xét rằng một phần lớn dân số thậm chí khó xoay xở cho một hóa đơn nha khoa bất ngờ, nên việc họ tích trữ hàng nghìn đô la tiền mặt là điều không dễ tin.

Để lấp đầy khoảng trống này bằng giả thuyết hộ gia đình tích trữ, cần có một nhóm nhỏ giữ lượng tiền cực lớn. Ví dụ, hàng trăm nghìn hộ gia đình phải cất giữ hàng trăm nghìn đô la tiền mặt. Điều này có thể xảy ra ở một mức độ nào đó, nhưng khó đủ để giải thích toàn bộ 32 tỷ AUD.

Ảnh minh họa: Kiểm đếm tiền mặt tại văn phòng

Giả thuyết kinh tế ngầm và tội phạm

Một hướng giải thích nhạy cảm hơn là phần tiền chưa rõ nguồn gốc có liên quan đến kinh tế ngầm. RBA ước tính tiền mặt trong các hoạt động như việc làm không khai báo, giao dịch phi pháp hoặc tội phạm chiếm khoảng 7-11% tổng tiền giấy lưu hành. Tuy nhiên, một số chuyên gia cho rằng con số này có thể đang bị đánh giá thấp.

Một lý do là RBA dựa vào một số dữ liệu cũ để ước tính quy mô kinh tế phi pháp. Nếu nền kinh tế ngầm từng tăng mạnh trong một giai đoạn, việc giả định nó không tiếp tục thay đổi trong các năm sau có thể chưa phản ánh đúng thực tế. Dữ liệu giám sát nước thải cũng cho thấy mức tiêu thụ một số chất cấm, trong đó có cocaine, đã tăng đáng kể so với trước.

RBA từng ước tính quy mô nền kinh tế ma túy ở Australia vào khoảng 14 tỷ AUD trong năm 2022/23. Tuy nhiên, cơ quan này sau đó điều chỉnh xuống còn khoảng 1,6 tỷ AUD tiền mặt thực sự được nắm giữ, dựa trên giả định rằng tiền giấy được dùng nhiều lần trước khi quay lại ngân hàng. Vấn đề là tốc độ lưu chuyển này được tính từ nền kinh tế hợp pháp, trong khi tiền bẩn có thể di chuyển chậm hơn nhiều.

Tiền có nguồn gốc phi pháp không dễ được gửi thẳng vào ngân hàng. Nó thường phải được chia nhỏ, cất giữ, chuyển qua nhiều lớp giao dịch hoặc tìm cách rửa qua hoạt động kinh doanh hợp pháp. Vì vậy, nếu tiền bẩn quay vòng chậm hơn tiền sạch, lượng tiền mặt mà các mạng lưới tội phạm cần nắm giữ có thể cao hơn đáng kể so với ước tính chính thức.

Vì sao tờ mệnh giá lớn được chú ý?

Trong các hoạt động cất giấu hoặc vận chuyển tiền, tờ mệnh giá lớn luôn có lợi thế. Một số tiền lớn bằng tờ 100 AUD sẽ gọn hơn nhiều so với cùng giá trị bằng tờ 20 AUD. Đây là lý do nhiều chuyên gia trên thế giới từng đề xuất hạn chế hoặc ngừng phát hành tiền giấy mệnh giá lớn.

Châu Âu đã ngừng in thêm tờ 500 euro, còn Singapore cũng ngừng in tờ 10.000 SGD, dù các tờ tiền này vẫn là phương tiện thanh toán hợp pháp. Lý do chính là các tờ mệnh giá lớn có thể bị lợi dụng trong rửa tiền, buôn lậu hoặc vận chuyển giá trị qua biên giới.

Tại Australia, AUSTRAC vẫn xem tiền mặt là một phần quan trọng trong hoạt động rửa tiền ở trong nước và quốc tế. Theo báo cáo năm 2024 được nhắc đến trong nội dung gốc, tiền mặt là một trong những loại tài sản thường bị phong tỏa, tịch thu hoặc sung công trong các vụ án liên quan đến tội phạm.

Điều này có ý nghĩa gì với người dân?

Với đa số người dân, việc giữ một ít tiền mặt ở nhà để phòng trường hợp khẩn cấp là điều bình thường. Tiền mặt vẫn có vai trò trong các tình huống mất điện, lỗi hệ thống thanh toán, thiên tai hoặc khi giao dịch với các cơ sở nhỏ. Tuy nhiên, bí ẩn 32 tỷ AUD cho thấy bức tranh tiền mặt của Australia phức tạp hơn nhiều so với những tờ tiền trong ví mỗi người.

Câu chuyện này cũng có thể dẫn đến các cuộc thảo luận chính sách trong tương lai: Australia có nên minh bạch hơn về dữ liệu tiền mặt? Có nên xem xét lại việc phát hành tờ 100 AUD? Các biện pháp chống rửa tiền có cần siết chặt hơn đối với giao dịch tiền mặt lớn, mua tài sản giá trị cao hoặc các ngành dễ bị lợi dụng?

Độc giả quan tâm đến các vấn đề thời sự, kinh tế và đời sống tại Úc có thể theo dõi thêm chuyên mục Tin tức Sự kiện trên Người Việt Tại Úc. Với những ai đang kinh doanh hoặc làm dịch vụ liên quan đến tài chính, kế toán, chuyển tiền, chuyên mục Dịch vụ tài chính kế toán chuyển tiền cũng có thể là nguồn tham khảo hữu ích.

Kết luận: Tiền “mất tích” hay chỉ đang nằm ngoài tầm nhìn?

Gọi 32 tỷ AUD là tiền “mất tích” không có nghĩa là số tiền ấy đã biến mất khỏi thế giới vật lý. Nó vẫn có thể đang nằm trong két sắt, trong nhà dân, trong các kho tiền bí mật, ở nước ngoài hoặc trong những dòng chảy kinh tế không được khai báo. Vấn đề là hệ thống hiện tại chưa thể xác định rõ nó đang ở đâu và được dùng cho mục đích gì.

Có thể một phần lớn là tiền tích trữ hợp pháp. Cũng có thể một phần đáng kể đang phục vụ kinh tế ngầm và tội phạm. Điều chắc chắn là khi xã hội ngày càng thanh toán điện tử nhiều hơn, sự tồn tại của một khối tiền mặt khổng lồ ngoài tầm quan sát sẽ tiếp tục là câu hỏi lớn đối với RBA, AUSTRAC, giới nghiên cứu và cả công chúng.

Nếu bạn muốn cập nhật thêm các phân tích về đời sống, kinh tế và chính sách tại Úc, có thể theo dõi Facebook Báo Online Người Việt tại Úc hoặc tham gia nhóm Người Việt Tại Úc để trao đổi cùng cộng đồng.